Endülüs’te felsefe alanında ilk dikkat çeken isimlerden biri “İbn Meserre” olarak tanınan Muhammed b. Abdullah el-Cebeli’dir. Endülüs, XII ve XIII. yüzyıllarda İbn Bâcce, İbn Tufeyl ve İbn Rüşd gibi isimleri yetiştirmiş, böylece İslâm felsefesinin bu topraklarda benimsendiğini göstermiştir. Endülüs’te felsefenin zirvesindeki şahsiyet İbn Rüşd’dür. Bu alandaki bir diğer isim de “Hayy b. Yakzân” adlı eseriyle tanınan İbn Tufeyl’dir.
Endülüs’e Suriye’den gelip yerleşen âlimlerden, Evzâi’nin öğrencisi olan ve Kurtuba kadısı tayin edilen Sâ’sa’a b. Sellâm, hocasının görüşlerini Endülüs’te yaymıştır. Ziyad b. Abdurrahman ve Gazi b. Kays gibi ilim tahsili için Doğu’ya giden ve Medine’de İmam Malik b. Enes’e öğrencilik yapan Endülüslülerin geri dönmesiyle, İmam Malik’in görüşleri de Endülüs’te yayılmıştır. İsa b. Dinar, Yahya b. Yahya el-Leysi, İbn Habib ve el-Utbî, İmam Malik’in görüşlerinin Endülüs’te hâkim olmasında önemli rol oynamıştır.
Endülüs’te IX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren kelâmî meselelerle ilgilenenler olmuştur. Bunlar arasında ilk dikkat çeken isim Muhammed b. Abdullah b. Meserre’dir. Eş’ari kelâmının Mağrib ve Endülüs’te yayılmasında Bâkıllâni’nin öğrencileri büyük rol oynamıştır.
Endülüs’te tasavvufun ortaya çıkışı fetihle birlikte başlamıştır. Fethe katılan Hanes es-Sa’âni, Ali b. Rebâh ve Meymûn b. Said gibi kişiler tasavvufun yayılmasında etkili olmuştur.
Endülüs’te tasavvufun bir düşünce sistemi olarak yaygınlık kazanmasında İbn Meserre’nin rolü büyüktür. Bu coğrafyadaki diğer önemli mutasavvıflar Tudmirli Muhammed b. Ebi’l-Hüsam el-Kaysi İbnu’l Arif, er-Ruayni, İbn Berrecân ve İbn Kasi’dir. Öte yandan tam adı Muhammed b. Ali b. Muhammed el-Arabî et-Tâi el-Hatime olan “İbnü’l-Arabî” Endülüs’te tasavvufi düşüncesinin tartışmasız en önemli temsilcisidir. Endülüs’te tasavvuf alanında etkili isimlerden bir diğeri de Şazeli tarikatının şeyhlerinden İbn Abbâd er-Rundi’dir.
Endülüs’te Tarih, Coğrafya, Tıp, Astronomi ve Matematik de İnkişaf Etmiştir.
Endülüs’te tarih yazıcılığı IX. yüzyılın başlarında “Tarihu Abdilmelik b. Habib el-İberi” isimli eseriyle tanınan Abdûlmelik b. Habib es-Sülemî öncülüğünde başlamıştır. XI ve XII. yüzyıllar bütün meselelere rağmen tarih yazıcılığı bakımından Endülüs’ün en verimli dönemi olmuştur. Bu dönemde es-Sayrafi ve İbn Sahibu’s-Salât gibi tarihçiler ön plana çıkmıştır. Yine el-Humeydi, ed-Dabbi, İbn Beşkuval, İbnûl-Ebrâr, Feth b. Hakan, Ebû Ubeyd el-Bekiri, Şerif el-İdrisi, İbn Cübeyr ve İbn Bessâm eş-Şenterini bu dönemde öne çıkan diğer önemli tarihçilerdir. XIV. yüzyılda ön plana çıkan isimler İbnü’l Hatîb ve İbn Haldun olmuştur. İbn Haldun’un sosyologluğu, filozofluğu, siyaset ve devlet adamlığı da vardır. Suriye’den göç eden Yemenli Lisânüddin İbnü’l-Hatîb’i de unutmamak lâzım. Tarih sahasında bunlara Almeria’da doğan Sâid el-Endelüsî’nin ismini de eklemek gerekir.
Dinî ve pozitif ilimlerin her yönüyle inkişaf ettiği Endülüs’te coğrafya sahasında Ahmed er-Razi, Muhammed el-Varrak, Yahudi asıllı İbrahim b. Yakub, Ubeyd el-Bekri, Ebu Hamid elMazini, el-İdrisi ve İbn Cübeyr gibi isimler öne plana çıkmıştır.
Endülüs’te tıp alanında tanınmış ilk kişi Kurtubalı Hamd b. Ebbâ’dır. “İbnu’s-Semîne” olarak anılan Kurtubalı Yahya b. Yahya da bu sahada önde gelen hekimlerdendir. Yine IX. yüzyıldaki Endülüs hekimleri arasında Hamdeyn b. Eban, Ahmed b. İlyas, Abdûlmelik b. Habib ve el-Harrani isimleri de dikkat çeker. X. yüzyılda Saîd b. Abdurrabbin, İbn Abdurrahman b. Şüheyd ve Muhammed b. Abdûn öncü isimler olarak karşımıza çıkmaktadır. X. yüzyılın en büyük hekimi ise tabir caizse açık ara farkla ez-Zehrâvi’dir. Endülüs’te tıp alanında Yahudi Hasday b. Şaprüt, İbn Vâfid ve Benû Zûhr ailesini de unutmamak gerekir. İslâm felsefesinin çok kıymetli isimlerinden İbn Bâcce’nin, İbn Tufeyl’in ve İbn Rüşd’ün aynı zamanda XII. yüzyılda Endülüs’te yetişen hekimlerden olduklarını hatırlatmak isterim.
