Somuncu Baba’nın mübarek ve muazzez ismi Darende’yle adeta özdeşleşmiştir.
Somuncu Baba (Şeyh Hamid-i Veli-d.1331-ö.1412) deyince akla gelen şehirlerden biridir yedi bin yıllık bir tarihî geçmişe sahip olan Darende. Somuncu Baba’nın mübarek ve muazzez ismi bu şirin diyarla adeta özdeşleşmiştir. 14. ve 15. yüzyıllarda, Osmanlı padişahı Yıldırım Beyazıt zamanında yaşayan Şeyh Hâmid Hâmid’ûd-Dîn-i Veli, nam-ı diğer Somuncu Baba; Kayseri, Bursa ve Aksaray’da kaldıktan sonra ömrünün son demlerinde Darende’de ikamet etmiş, irşat çalışmalarına bu güzel beldede daha da hız vermiştir.
Bayramiye tarikatının kurucusu Hacı Bayram Veli’nin mürşidi olan Gavs-ül Âzam Şeyh Hamîd-i Velî, Darende’nin, çevre il ve ilçelerin manevî fethini sağlamıştır. Çoraklaşan gönüllere adeta âb-ı hayat olmuştur. Peygamberimizin 24. kuşaktan torunu olan Somuncu Baba, Bursa’da çilehanesinin yanında yaptırdığı ekmek fırınında somun pişirip çarşı pazar dolaşarak “Somun, müminler somun!..” nidasıyla insanlara ekmek dağıtmıştır. Zaten kendi adını unutturan “Somuncu Baba” sıfatını da bu vesileyle almıştır. “Diriyiz daim ölmeyiz,/Karanlıkta hiç kalmayız,/Çürüyüp toprak olmayız,/Bize gece gündüz olmaz” diyen bu Hak ve hakikat dostu, 815 (m. 1412) senesinde Darende’de vefat etmiştir. Mübarek kabirleri, kendi zamanında halvethane olarak kullanılan Şeyh Hamid-i Veli Camii içerisindedir. Bu ulu zatın kabri hoş bir görünüme sahip cevizden oyma sandukayla kaplıdır.
Bir maneviyat burcu olan Somuncu Baba’nın (Şeyh Hamid-i Veli ) hatırasını ve manevî mirasını yaşatmak için Malatya’nın Darende ilçesinde Somuncu Baba Müzesi kurulmuştur. Bugün Darende’de Şeyh Hamid-i Veli Somuncu Baba Türbesi ve Külliyesi bünyesinde, 2005 yılında hizmete açılan Somuncu Baba Müzesi her geçen gün yoğun ziyaretçi akınına uğramaktadır. Bu da halkın ona olan teveccühünü göstermektedir.
Şeyh Hamid-i Veli’nin (Somuncu Baba Hazretleri’nin) hem Kayseri’den ayrıldıktan sonra hem de ömrünün son döneminde Darende’de yaşadığı bilinen bir gerçektir. Başka bir tabirle söylemek gerekirse onun nihai durağı Darende olmuştur. Tohma kanyonu içerisinde yaptığı çilehanesi ve Tohma ırmağı kıyısına kurduğu dergâhında halkı irşat etmiştir. Somuncu Baba Hazretleri, 1412 senesinde bu topraklarda vefat etmiş, halifesi Hacı Bayram-ı Veli’nin kıldırdığı cenaze namazından sonra dergâhın içerisinde defnedilmiştir.
Somuncu Baba Müzesi, Türkiye’de en çok ziyaret edilen özel müzelerden biridir.
Somuncu Baba Türbesi ilk dönemlerde cami olarak kullanılmamış, zaviye ve medrese olarak hizmet vermiştir. Zaman içerisinde türbe hâlini alan bu mekân yıllar içerisinde cami olarak kullanılmaya başlanmıştır. Artan ziyaretçi ilgisine karşı bu camide çeşitli zamanlarda restorasyon ve genişletme çalışmaları yapılmıştır. Cumhuriyet döneminde ise cami ve türbe olarak kullanılan külliyede imamet görevi Somuncu Baba ahfadına verilmiştir. Somuncu Baba Hazretlerinin soyundan önce Hasan Feyzi Efendi, ardından oğlu Ahmet Nuri Efendi burada görev yapmıştır. Onların vefatından sonra ise vazifeyi Osman Hulusi Efendi devralmıştır.
Her yıl binlerce misafiri ağırlayan Somuncu Baba Külliyesi manevî bir cazibe merkezidir. Külliye içerisinde Somuncu Baba Türbesi, Hulusi Efendi Haziresi, Somuncu Baba Müzesi, Hamidiye Çarşısı, abdesthaneler, Şeyh Hamid-i Veli Kütüphanesi, Kudret Havuzu, Somuncu Baba Çilehanesi, Tohma Kanyonu ve mesire alanları bulunmaktadır.
1990-2000 yılları arasında yapılan restorasyon çalışmaları kapsamında Somuncu Baba Külliyesi’nin türbe ve hazîre kısımları aslına uygun bir şekilde yeniden restore edilmiştir. Balıklı havuz ve üst avlu bölümlerinin çevre düzenlemeleri ile caminin alt bölümüne bir kütüphane bir de müze inşâ edilmiştir. 25 Haziran 2005 tarihinde açılışı yapılan “Somuncu Baba Tanıtım Merkezi Müzesi” ve “Şeyh Hamid-i Veli Kütüphanesi” külliyeye gelen ziyaretçilerin tarih içerisinde uzun bir manevî yolculuk yapmalarına imkân sağlamıştır.
Somuncu Baba Müzesi, Türkiye’de en çok ziyaret edilen özel müzeler içerisinde dördüncü sıradadır. Söz konusu müzenin tanıtımında şu bilgilere yer verilmektedir: ” Tarihten günümüze gelen eşyalar ile Darende’nin tarihinde bir gezintiye çıkabilirsiniz. Geçmişte kullanılan ve zaman içerisinde müzeye bağışlanan bu eşyalar, geçmiş kültürümüzün unutulmamasını ve gelecek nesillere aktarılmasını sağlamaktadır. Ayrıca geçmiş yıllardan kalan fotoğraflar ile Darende’de yaşamış hemşehrilerimizi ve o dönemin kültürünü gözlemleyebilirsiniz. Öte yandan müzede yer alan geçmiş yıllarda kullanılan kâğıt ve madenî paralar, ahşap malzemeler ve mutfak malzemeleri ile geçmişi yad ederken, haberleşme araçları ve savaş malzemeleri teknolojinin ne kadar geliştiğini bizlere göstermektedir. Bu hâliyle müze, ziyaretçilere geçmişten günümüze nostaljik zamanlar yaşatmaktadır. Müze içerisinde yer alan ve farklı ülkelerden gelen emanetler ise sizlere duygu dolu anlar yaşatabilir. Ebva Vadisinde Hz. Amine Annemizin mezarından getirilen gül kokulu toprak ile Külliye’ye hediye edilen İmam-Rabbani Hazretleri’nin türbe örtüsü bu emanetlerden sadece ikisidir. Yıllardır Somuncu Baba Tanıtım Merkezi Müzesi olarak hizmet veren müzenin ismi 2017 yılında yapılan başvuru ile yenilenerek “Somuncu Baba ve Hulusi Efendi Müzesi” ismini almıştır.”( https://somuncubabaturbesi.com/somuncu-baba-muzesi/)
